Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί μία εργαστηριακή εξέταση που αναλύει λεπτομερώς σημαντικά χαρακτηριστικά του σπέρματος, του υγρού δηλαδή που παράγεται κατά τον ανδρικό οργασμό και περιέχει τα σπερματοζωάρια. Αποτελεί συχνή εξέταση η οποία έχει ως στόχο την αξιολόγηση της ανδρικής γονιμότητας, καθώς μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με την ποσότητα και την ποιότητα του σπέρματος. Αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας διερεύνησης υπογονιμότητας.

Οι βασικότερες παράμετροι των σπερματοζωαρίων που αξιολογούνται είναι οι παρακάτω:

• Όγκος του δείγματος. Αναφέρεται στον όγκο του σπερματικού υγρού που παράχθηκε κατά την εκσπερμάτιση. Φυσιολογικός όγκος θεωρείται μεταξύ 1.5 και 4 ml.
• Συνολικός αριθμός: Αριθμός σπερματοζωαρίων στο δείγμα >39 εκατομμυρίων θεωρείται ικανοποιητικός.
• Συγκέντρωση. Αποτελεί σημαντικότερη παράμετρο σε σχέση με τον συνολικό αριθμό και αναφέρεται στον αριθμό των σπερματοζωαρίων σε έναν συγκεκριμένο όγκο σπέρματος. Ως ελάχιστη φυσιολογική τιμή θεωρούνται τα 15 εκατομμύρια/ml.
• Κινητικότητα. Εκτιμάται η ικανότητα κίνησης των σπερματοζωαρίων, παράμετρος σημαντική προκειμένου το σπερματοζωάριο να μπορέσει να φτάσει και να γονιμοποιήσει το ωάριο. Το ελάχιστο όριο για την ολική κινητικότητα (το ποσοστό δηλαδή των σπερματοζωαρίων στα οποία παρατηρείται κινητικότητα) είναι 40%, ενώ το αντίστοιχο για την προσθία ή προοδευτική κινητικότητα (που από κλινικής άποψης αποτελεί τον πιο σημαντικό τύπο κινητικότητας) είναι 32%.
• Μορφολογία. Ανάλυση των μορφολογικών χαρακτηριστικών των σπερματοζωαρίων σε μέρη όπως η κεφαλή, ο αυχένας και η ουρά. Το ελάχιστο ποσοστό μορφολογικά φυσιολογικών σπερματοζωαρίων προκειμένου η παράμετρος να θεωρηθεί φυσιολογική είναι 4-5%.
• Επίπεδα pH. Αξιολόγηση του pH των εκκρίσεων που συμμετέχουν στη σύσταση του σπερματικού υγρού. Το φυσιολογικό pH του σπέρματος κυμαίνεται μεταξύ 7.2 και 8.
• Αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων. Αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων παραπάνω από το φυσιολογικό πιθανόν υποδηλώνει παρουσία λοίμωξης ή φλεγμονής.
• Επίπεδα φρουκτόζης. Η φρουκτόζη αποτελεί σάκχαρο που ανευρίσκεται φυσιολογικά στο σπερματικό υγρό. Χαμηλή συγκέντρωση φρουκτόζης πιθανόν υποδηλώνει δυσλειτουργία των σπερματοδόχων κύστεων.
• Ρευστοποίηση. Σε θερμοκρασία δωματίου το σπερματικό υγρό φυσιολογικά ρευστοποιείται σε χρονικό διάστημα μεταξύ 15-60 λεπτών. Παράταση του χρόνου ρευστοποίησης πιθανόν να υποκρύπτει δυσλειτουργία ανατομικών δομών του γεννητικού συστήματος.
• Ζωτικότητα. Αναφέρεται στο ποσοστό των ζώντων σπερματοζωαρίων που περιέχονται στο δείγμα. Ως ελάχιστο φυσιολογικό όριο θεωρείται το 58%.
• Συγκόλληση. Συγκόλληση μεταξύ κινητών σπερματοζωαρίων μπορεί να είναι αποτέλεσμα παρουσίας αντισωμάτων και χρήζει περαιτέρω διερεύνησης.

Προκειμένου να αυξηθεί η ακρίβεια της εξέτασης είναι σημαντικό να ακολουθηθούν σωστά ορισμένες απλές οδηγίες σχετικά με τον χρόνο αποχής από την τελευταία εκσπερμάτιση ή τη μεταφορά του δείγματος στο εργαστήριο σε περίπτωση που η εκσπερμάτιση λάβει χώρα στο σπίτι.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η ανάλυση ενός μόνο δείγματος ενδεχομένως να μην προσφέρει ολοκληρωμένη εικόνα σε σχέση με τη γονιμότητα του άνδρα, και είτε να χρειαστεί επαναληπτικό σπερμοδιάγραμμα είτε να γίνει σύσταση για περαιτέρω διερεύνηση με αιματολογικές ή απεικονιστικές εξετάσεις. Παράγοντες που μπορεί να έχουν σημαντική επίπτωση στην ποσότητα και την ποιότητα του σπέρματος είναι ο τρόπος ζωής (π.χ το κάπνισμα, η καθιστική ζωή κ.ά), διάφορες παθήσεις (π.χ ο σακχαρώδης διαβήτης), παλαιότερες λοιμώξεις ή τραύμα και η λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων.