Η Ανοσολογία της Αναπαραγωγής αποτελεί ένα σχετικά πρόσφατο πεδίο της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, το οποίο μελετά τη σύνθετη σχέση και αλληλεπίδραση μεταξύ του ανοσοποιητικού συστήματος και των βιολογικών μηχανισμών που συμμετέχουν στην αναπαραγωγή του ανθρώπου. Το ανοσοποιητικό σύστημα συμβάλλει σημαντικά στην εύρυθμη λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος, καθώς κατέχει τόσο “προστατευτικό” όσο και ρυθμιστικό ρόλο στη διαδικάσια της γονιμοποίησης, της εμφύτευσης του εμβρύου και της εγκυμοσύνης στο σύνολό της.

Παρακάτω αναφέρονται κάποια από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη διαδικασία της αναπαραγωγής:

• Ανοσολογική ανοχή. Κατά τα πρώιμα στάδια της κύησης το ανοσοποιητικό σύστημα προσαρμόζεται με τέτοιο τρόπο ώστε να “ανέχεται” την παρουσία ξένων ως προς το σώμα της μητέρας αντιγόνων. Καθώς το αναπτυσσόμενο έμβρυο περιέχει γενετικό υλικό και από τους δύο γονείς, αποτελεί σε ένα βαθμό “ξένο” σώμα ως προς τη μητέρα. Ωστόσο, με την ενεργοποίηση ειδικών ανοσολογικών μηχανισμών προλαμβάνεται η απόρριψη του εμβρύου από το ανοσοποιητικό σύστημα της μητέρας.
• Ο ρόλος της τροφοβλάστης. Η τροφοβλάστη αποτελείται από κύτταρα που βρίσκονται στην εξωτερική επιφάνεια του εμβρύου και από τα οποία θα σχηματιστεί ο πλακούντας κατά τα επόμενα στάδια της κύησης. Διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο κατά τη διαδικασία της εμφύτευσης καθώς “εισβάλλουν” στο τοίχωμα της μήτρας και εγκαθιδρύουν σταδιακά την επικοινωνία του εμβρύου με τη μητέρα. Ειδικοί ανοσολογικοί μηχανισμοί ρυθμίζουν την “εισβολή” της τροφοβλάστης και αποτρέπουν μία -σε άλλη περίπτωση- δυναμική απάντηση του ανοσοποιητικού συστήματος.
• Ρόλος των ορμονών. Ορμόνες όπως η προγεστερόνη και η χοριακή γοναδοτροπίνη κατέχουν σημαντικό ρόλο στην ανοσολογική ανοχή και στη διατήρηση ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για την κύηση.
• Κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Στο αναπαραγωγικό σύστημα της εδράζονται ποικίλοι πληθυσμοί κυττάρων του ανοσοποιητικού όπως τα μακροφάγα, τα κύτταρα φυσικοί-φονείς (NK cells, natural killer cells) και τα Τ-κύτταρα. Οι πληθυσμοί αυτοί συμβάλλουν καθοριστικά στην άμυνα του οργανισμού αλλά και στη ρύθμιση σημαντικών βιολογικών διεργασιών της εγκυμοσύνης.
• Ειδικές προκλήσεις του ανοσοποιητικού κατά την κύηση. Λοιμώξεις και άλλες φλεγμονώδεις καταστάσεις κατά την εγκυμοσύνη μπορεί να συνδέονται με διάφορες επιπλοκές τόσο για τη μητέρα όσο και για το έμβρυο. Το ανοσοποιητικό σύστημα φυσιολογικά τροποποιείται με τέτοιο τρόπο ώστε από τη μία να μπορέσει να ανταποκριθεί στις ανάγκες της άμυνας του οργανισμού και από την άλλη να ισορροπήσει σε ένα περιβάλλον ανοσολογικής “ανοχής” για το έμβρυο.
• Ανοσολογία της λοχείας. Μετά τον τοκετό το ανοσοποιητικό σύστημα υπόκειται σε νέες τροποποιήσεις προκειμένου να επανέλθει στην προ-εγκυμοσύνης κατάσταση.

Τα τελευταία χρόνια η ανοσολογία της αναπαραγωγής έχει προσφέρει πολύτιμες γνώσεις σε σχέση με τη “συμπεριφορά” του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, βοηθώντας έτσι στη βαθύτερη κατανόηση της γονιμότητας, των επιπλοκών της κύησης και των θεραπευτικών επιλογών σε ζευγάρια που βιώνουν προβλήματα ανεξήγητης υπογονιμότητας. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα ζητήματα αυτά πρέπει να αποτελούν πεδίο έρευνας και συνεργασίας διαφορετικών κλάδων της ιατρικής όπως της ανοσολογίας, της αιματολογίας και της ενδοκρινολογίας.

Διαταραχές της ανοσολογικής απάντησης και υπογονιμότητα

Διάφορες αυτοάνοσες καταστάσεις κατά τις οποίες το ανοσοποιητικό σύστημα “λανθασμένα” στοχοποιεί κύτταρα και ιστούς του ίδιου του οργανισμού μπορεί να έχουν αρνητική επίπτωση στη γονιμότητα και την εγκυμοσύνη. Αρκετά συχνά, ο ειδικός αναπαραγωγής καλείται να αντιμετωπίσει περιπτώσεις υπογονιμότητας με ήδη διαγνωσμένες παθήσεις που σχετίζονται με διαταραχές της ανοσολογικής απάντησης, ωστόσο σε αρκετές περιπτώσεις η διάγνωση τέτοιων καταστάσεων δεν είναι εύκολη ή μπορεί να λανθάνουν σε φαινομενικά υγιή άτομα. Ο ειδικός οφείλει να λαμβάνει πλήρες και αναλυτικό ιατρικό ιστορικό, ειδικά σε περιπτώσεις ανεξήγητης υπογονιμότητας με πολλαπλές αποτυχημένες προσπάθειες εξωσωματικής γονιμοποίησης στο παρελθόν.

Κατά καιρούς έχουν προταθεί διάφορες διαγνωστικές ανοσολογικές εξετάσεις προκειμένου να διαπιστωθεί εάν υφίστανται διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος εν δυνάμει επιβλαβείς για την εμφύτευση και την εγκυμοσύνη. Αυτές αφορούν την παρουσία συγκεκριμένων αντισωμάτων ή την αξιολόγηση της δραστικότητας ειδικών πληθυσμών κυττάρων του ανοσοποιητικού. Ωστόσο, έως σήμερα δεν υπάρχει πλήρης συμφωνία σχετικά με την αξιοπιστία των μεθόδων ανάλυσης και ερμηνείας των αποτελεσμάτων.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις

Οι ειδικές ανοσολογικές θεραπείες στο πλαίσιο της εξωσωματικής γονιμοποίησης αποτελούν παρεμβάσεις τροποποίησης ή καταστολής του ανοσοποιητικού συστήματος προκειμένου να αντιμετωπιστούν αυτοάνοσες καταστάσεις που πιθανόν παρεμποδίζουν τη διαδικασία της εμφύτευσης. Ωστόσο, έως σήμερα δεν υπάρχει γενική συμφωνία όσον αφορά την αποτελεσματικότητα και ασφάλεια των θεραπειών αυτών. Αν και έχουν προταθεί διάφορες προσεγγίσεις κατά το παρελθόν, πιο συχνά εφαρμοζόμενες θεραπευτικές μέθοδοι αποτελούν:

Χορήγηση ενδολιπιδίων (intralipids). Πρόκειται για ενδοφλέβια χορήγηση γαλακτωμάτων λιπιδίων με στόχο την τροποποίηση της ανοσολογικής απάντησης σε περιπτώσεις καθ’έξιν αποβολών ή αλλεπάλληλων αποτυχιών εμφύτευσης (RIF). Κύριο στόχο αποτελεί η καταστολή της δράσης των κυττάρων φυσικών-φονέων (NK cells, natural killer cells).

Χορήγηση κορτικοστεροειδών. Χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια θεραπευτικών κύκλων εξωσωματικής με στόχο την καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος και τη μείωση της φλεγμονής, ιδιαίτερα επί παρουσίας αυτοάνοσων καταστάσεων.

Είναι βασικό να τονιστεί ότι οι θεραπείες ανοσοκαταστολής στο πλαίσιο της εξωσωματικής γονιμοποίησης αποτελούν ένα σχετικά πρόσφατο πεδίο συνεχιζόμενης έρευνας και προς το παρόν δεν υφίσταται γενική συμφωνία ως προς την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά τους. Για το λόγο αυτό, η επιλογή των ζευγαριών προς συζήτηση της θεραπευτικής προσέγγισης αυτού του είδους θα πρέπει να βασίζεται σε αυστηρώς καθορισμένα κριτήρια και σε ένα εξατομικευμένο πλάνο διαχείρισης με γνώμονα το ιατρικό ιστορικό και την ορθή ανάλυση τυχόν προηγούμενων θεραπευτικών κύκλων με μεθόδους εξωσωματικής γονιμοποίησης.